Gà chết đột ngột do bệnh gì Những nguyên nhân nguy hiểm người nuôi cần biết để bảo vệ cả đàn
Chỉ trong vài giờ, một đàn gà đang ăn uống bình thường có thể xuất hiện nhiều con chết nằm rải rác hoặc chết hàng loạt. Đây là tình huống khiến người chăn nuôi đặc biệt lo lắng bởi gà chết đột ngột do bệnh gì không phải lúc nào cũng có thể xác định bằng mắt thường. Có trường hợp nguyên nhân là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm như Newcastle hoặc cúm gia cầm, nhưng cũng có thể liên quan đến sốc nhiệt, thiếu thông khí, ngộ độc, rối loạn chuyển hóa hoặc hội chứng chết đột ngột ở gà thịt.
Điểm đáng chú ý là một số bệnh có thể khiến gà chết rất nhanh với ít dấu hiệu cảnh báo trước. WOAH cho biết Newcastle thể độc lực cao có thể gây chết số lượng lớn gà với rất ít biểu hiện lâm sàng, trong khi Merck Veterinary Manual cũng ghi nhận chết đột ngột đôi khi là dấu hiệu duy nhất ở một số trường hợp Newcastle. Vì vậy, khi thấy gà chết bất thường, người nuôi không nên vội kết luận là “gà bị cảm” hay tự ý dùng thuốc mà cần tìm nguyên nhân dựa trên biểu hiện của cả đàn.
Gà chết đột ngột do bệnh gì và vì sao không nên chỉ nhìn vào một con gà chết để chẩn đoán
Trước tiên cần hiểu rằng gà chết đột ngột do bệnh gì là câu hỏi có nhiều khả năng trả lời khác nhau. Cùng là hiện tượng gà chết nhanh nhưng nguyên nhân có thể hoàn toàn khác nhau. Nếu nhiều con chết liên tiếp kèm ho, khó thở, tiêu chảy, giảm ăn hoặc dấu hiệu thần kinh, khả năng bệnh truyền nhiễm cần được đặc biệt lưu ý. Nếu gà chết sau một đợt nắng nóng, chuồng bí, quạt hoặc hệ thống làm mát gặp sự cố thì vấn đề môi trường cũng phải được kiểm tra.
Ngoài ra, gà thịt tăng trưởng nhanh có thể gặp hội chứng chết đột ngột, một rối loạn được Merck Veterinary Manual mô tả thường xuất hiện ở gà thịt non tăng trưởng nhanh. Những con mắc hội chứng này có thể trông khỏe mạnh trước đó, sau đó chết nhanh, đôi khi nằm ngửa với biểu hiện co giật ngắn trước khi chết. Nguyên nhân chưa được xác định hoàn toàn nhưng có liên quan đến rối loạn chuyển hóa, yếu tố dinh dưỡng, di truyền và môi trường.
Vì vậy, khi xuất hiện gà chết bất thường, người nuôi nên nhìn vào tốc độ chết, số lượng gà chết, độ tuổi, tình trạng ăn uống, dấu hiệu hô hấp, phân, thần kinh và điều kiện chuồng nuôi trước khi đưa ra nhận định ban đầu.
Newcastle là một trong những nguyên nhân cần đặc biệt lưu ý khi gà chết nhanh và bệnh lan rộng trong đàn
Khi tìm hiểu gà chết đột ngột do bệnh gì, Newcastle là một trong những bệnh không nên bỏ qua. Đây là bệnh virus truyền nhiễm cao ở gia cầm do các chủng độc lực của virus Newcastle gây ra. Theo WOAH, bệnh có thể biểu hiện chủ yếu ở đường hô hấp, tiêu hóa hoặc thần kinh tùy chủng virus và tình trạng của đàn.
Gà mắc Newcastle có thể xuất hiện bỏ ăn, ủ rũ, khó thở, ho, hắt hơi, tiêu chảy, run, liệt chân hoặc cánh, vẹo cổ, đi vòng tròn và các biểu hiện thần kinh khác. Ở một số trường hợp độc lực cao, gà có thể chết nhanh trước khi xuất hiện đầy đủ các triệu chứng điển hình. Merck Veterinary Manual ghi nhận tỷ lệ bệnh và chết có thể rất cao ở đàn chưa có miễn dịch phù hợp.
Một điểm rất quan trọng là không thể xác định Newcastle chỉ bằng việc quan sát xác gà. WOAH và Merck đều nhấn mạnh rằng biểu hiện của Newcastle có thể giống các bệnh khác, đặc biệt là cúm gia cầm, vì vậy xét nghiệm phòng thí nghiệm có vai trò quan trọng trong xác nhận chẩn đoán.
Cúm gia cầm có thể khiến gà chết nhanh và tỷ lệ chết tăng mạnh cần được xử lý như tình huống cảnh báo
Nếu nhiều con gà chết đột ngột trong thời gian ngắn và đồng thời xuất hiện các dấu hiệu như khó thở, ho, chảy dịch mắt mũi, phù đầu, tím mào tích, tiêu chảy, giảm ăn hoặc dấu hiệu thần kinh, cúm gia cầm cần được đưa vào danh sách nguyên nhân cần kiểm tra.
Theo tài liệu của WOAH, cúm gia cầm độc lực cao có thể gây bệnh nặng và tỷ lệ chết ở gia cầm có thể lên tới 100%. Các dấu hiệu nghi ngờ có thể bao gồm tỷ lệ mắc bệnh cao, tỷ lệ chết tăng nhanh không giải thích được, biểu hiện hô hấp và thần kinh, giảm rõ rệt lượng thức ăn nước uống, tím tái vùng da không có lông, mào và tích, tiêu chảy và giảm sản lượng trứng ở đàn gà đẻ.
Điều này đặc biệt quan trọng bởi gà chết đột ngột do bệnh gì không chỉ là vấn đề kinh tế của người nuôi mà trong trường hợp nghi ngờ bệnh truyền nhiễm nguy hiểm còn liên quan đến công tác thú y và kiểm soát dịch bệnh. Không nên tự ý vận chuyển, bán chạy, giết mổ hoặc phân phối gà bệnh, gà chết không rõ nguyên nhân khi đang nghi ngờ ổ dịch.
Gà chết hàng loạt nhưng không nhất thiết do bệnh truyền nhiễm vì sốc nhiệt và thiếu thông khí cũng có thể gây thiệt hại rất lớn
Không phải trường hợp gà chết hàng loạt đều bắt nguồn từ virus hoặc vi khuẩn. Nhiệt độ cao, độ ẩm, mật độ nuôi lớn và thông gió kém có thể khiến gà bị stress nhiệt nghiêm trọng. Khi nhiệt độ trong chuồng tăng, gà thường há mỏ, thở nhanh, tăng uống nước và giảm ăn để cố gắng giải nhiệt.
Merck Veterinary Manual ghi nhận stress nhiệt ở gà có thể biểu hiện bằng thở há mỏ và tăng thông khí. Điều kiện làm mát và thông gió không phù hợp cũng có thể làm tăng nguy cơ một số rối loạn liên quan đến nhiệt và chuyển hóa.
Thực tế, các sự cố mất điện hoặc hệ thống thông gió ngừng hoạt động có thể khiến nhiệt độ và khí trong chuồng thay đổi nhanh, đặc biệt ở đàn gà có mật độ cao. Vì vậy, nếu gà chết tập trung sau một thời điểm nắng nóng, mất điện hoặc hỏng quạt, người nuôi cần kiểm tra ngay hệ thống thông gió, nhiệt độ, nước uống và mật độ đàn thay vì mặc định đây là bệnh truyền nhiễm.
Hội chứng chết đột ngột ở gà thịt có thể xảy ra ngay cả khi gà trước đó vẫn ăn và phát triển tốt
Một trường hợp đặc biệt khiến người nuôi dễ bối rối khi tìm hiểu gà chết đột ngột do bệnh gì là hội chứng chết đột ngột ở gà thịt. Khác với nhiều bệnh truyền nhiễm, gà mắc hội chứng này có thể đang phát triển tốt, thân hình đầy đặn và không có biểu hiện bệnh rõ ràng trước khi chết.
Merck Veterinary Manual cho biết hội chứng này thường gặp ở gà thịt tăng trưởng nhanh và có liên quan đến rối loạn nhịp tim. Gà có thể chết đột ngột sau một cơn co giật ngắn, thường được tìm thấy nằm ngửa. Khi khám nghiệm, không có tổn thương đại thể đặc hiệu để có thể chẩn đoán chỉ bằng mắt thường; chẩn đoán cần kết hợp biểu hiện lâm sàng và tổn thương vi thể ở tim.
Đây cũng là lý do việc chỉ nhìn một con gà chết rồi kết luận “bị bệnh đường ruột” hoặc “bị hô hấp” có thể dẫn đến xử lý sai. Với những trường hợp chết đột ngột nhưng gà trước đó vẫn khỏe, cần xem xét cả tốc độ tăng trưởng, khẩu phần, môi trường, stress và tình trạng toàn đàn.
Ngộ độc thức ăn nước uống hoặc sai sót trong khẩu phần cũng cần được kiểm tra khi nhiều gà chết gần như cùng thời điểm
Một nguyên nhân khác cần được xem xét là ngộ độc. Nếu nhiều con gà cùng xuất hiện biểu hiện bất thường và chết trong thời gian rất ngắn sau khi thay đổi thức ăn, nguồn nước hoặc sử dụng một chất mới trong chuồng, cần kiểm tra lại toàn bộ những yếu tố này.
Merck Veterinary Manual ghi nhận nhiều dạng ngộ độc ở gia cầm có thể gây giảm ăn, tiêu chảy, yếu, rối loạn vận động hoặc các biểu hiện thần kinh tùy loại độc chất. Một số chất ở liều đủ cao có thể gây tử vong nhanh.
Vì vậy, khi đặt câu hỏi gà chết đột ngột do bệnh gì, người nuôi cũng nên nhớ rằng nguyên nhân có thể không phải “bệnh” theo nghĩa thông thường. Thức ăn bị nhiễm độc tố, nguồn nước có vấn đề, sai sót trong pha trộn hoặc tiếp xúc với hóa chất đều có thể cần được điều tra.
Nhìn vào dấu hiệu trước khi chết giúp khoanh vùng nguyên nhân nhưng không thể thay thế xét nghiệm thú y
Một cách hữu ích để đánh giá tình trạng là nhớ lại những gì xảy ra trước thời điểm gà chết. Nếu gà có ho, khò khè, chảy dịch mũi và khó thở, nhóm bệnh hô hấp cần được chú ý. Nếu xuất hiện tiêu chảy, giảm ăn và sụt cân, cần kiểm tra hệ tiêu hóa. Nếu có vẹo cổ, run, liệt hoặc đi vòng tròn, cần đặc biệt lưu ý nhóm bệnh thần kinh. Nếu gà chết ngay sau đợt nóng gay gắt hoặc sự cố thông gió, yếu tố môi trường phải được kiểm tra.
Nếu gà chết hàng loạt mà trước đó gần như không có biểu hiện, cần xem xét những nguyên nhân gây chết cấp tính như Newcastle độc lực cao, cúm gia cầm độc lực cao, ngộ độc, thiếu oxy hoặc các rối loạn chuyển hóa. Tuy nhiên, các nhóm nguyên nhân này có thể chồng lấp biểu hiện nên không thể dùng một dấu hiệu đơn lẻ để xác định.
Đặc biệt, Newcastle có biểu hiện lâm sàng tương tự cúm gia cầm và Merck khuyến nghị xác nhận bằng xét nghiệm phòng thí nghiệm.
Khi gà chết đột ngột cần làm gì để hạn chế nguy cơ lây lan và tránh xử lý sai
Khi phát hiện số lượng gà chết tăng bất thường, người nuôi nên nhanh chóng hạn chế người và phương tiện ra vào khu vực nuôi, không di chuyển đàn bệnh sang khu khác và không tự ý bán chạy gà nghi bệnh. Dụng cụ, quần áo, giày dép và phương tiện có thể góp phần phát tán mầm bệnh giữa các khu vực.
Nếu có dấu hiệu nghi ngờ bệnh truyền nhiễm nguy hiểm như chết nhanh, tỷ lệ chết tăng mạnh, khó thở, tím mào tích, phù đầu hoặc dấu hiệu thần kinh, cần liên hệ bác sĩ thú y hoặc cơ quan thú y địa phương để được hướng dẫn lấy mẫu và xử lý. WOAH nhấn mạnh rằng chẩn đoán xác nhận đối với các bệnh quan trọng như Newcastle và cúm gia cầm cần dựa trên các phương pháp xét nghiệm phù hợp.
Người nuôi cũng không nên tự ý dùng kháng sinh khi chưa xác định nguyên nhân. Kháng sinh không điều trị được bệnh do virus và việc sử dụng không phù hợp có thể khiến việc đánh giá tình trạng đàn trở nên khó khăn hơn. Điều quan trọng nhất trong thời điểm này là xác định tốc độ chết, ghi nhận triệu chứng trước khi chết, kiểm tra môi trường nuôi và tìm nguyên nhân bằng chẩn đoán thú y khi cần thiết.
