Lở mồm long móng ở gia súc nhận biết sớm để bảo vệ đàn vật nuôi
Lở mồm long móng là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm đối với ngành chăn nuôi gia súc. Bệnh có khả năng lây lan rất nhanh, ảnh hưởng đến nhiều loài động vật móng guốc chẵn như bò, trâu, heo, dê và cừu. Khi xuất hiện trong đàn, bệnh không chỉ khiến vật nuôi giảm ăn, giảm tăng trọng, giảm sản lượng sữa mà còn có thể gây thiệt hại lớn cho hoạt động chăn nuôi và lưu thông động vật, sản phẩm động vật. WOAH xếp lở mồm long móng vào nhóm bệnh có tác động kinh tế đáng kể và có khả năng ảnh hưởng đến thương mại động vật, sản phẩm động vật trên phạm vi rộng.
Đáng chú ý, tình hình dịch bệnh trên thế giới vẫn cần được theo dõi. Trong năm 2026, WOAH ghi nhận sự xuất hiện và lan rộng của một số trường hợp FMD serotype SAT 1 tại nhiều khu vực mới, cho thấy nguy cơ dịch bệnh xuyên biên giới vẫn là vấn đề cần quan tâm. Vì vậy, nhận biết dấu hiệu sớm và xây dựng quy trình phòng bệnh chủ động là yếu tố quan trọng đối với các trang trại chăn nuôi hiện nay.
Lở mồm long móng là bệnh gì
Lở mồm long móng hay Foot-and-Mouth Disease, viết tắt FMD, là bệnh truyền nhiễm do virus FMDV thuộc chi Aphthovirus, họ Picornaviridae gây ra. Virus có nhiều type huyết thanh khác nhau, trong đó WOAH hiện ghi nhận 7 serotype gồm O, A, C, SAT 1, SAT 2, SAT 3 và Asia 1. Mỗi serotype có đặc điểm kháng nguyên riêng nên vaccine cần có sự phù hợp với chủng virus lưu hành để tạo miễn dịch hiệu quả.
Bệnh có thể xuất hiện ở trâu, bò, heo, dê, cừu và một số động vật móng guốc chẵn khác. Đặc điểm khiến lở mồm long móng trở thành mối quan tâm lớn là khả năng lây truyền nhanh giữa các cá thể và giữa các đàn. Virus có thể phát tán thông qua dịch tiết, chất bài tiết, nước bọt, sữa, phân, nước tiểu và các vật liệu bị nhiễm virus. Quần áo, giày dép, dụng cụ, phương tiện vận chuyển hoặc việc di chuyển vật nuôi không kiểm soát cũng có thể tạo điều kiện cho mầm bệnh lan rộng.
Ở động vật trưởng thành, bệnh thường gây suy yếu và giảm năng suất nghiêm trọng hơn là gây chết hàng loạt. Tuy nhiên, gia súc non có thể gặp biến chứng nặng, trong đó viêm cơ tim là một nguyên nhân có thể dẫn đến tỷ lệ chết cao.
Dấu hiệu lở mồm long móng dễ nhận biết
Một trong những dấu hiệu đặc trưng khiến người chăn nuôi chú ý đến lở mồm long móng là sự xuất hiện của các mụn nước hoặc tổn thương dạng bóng nước ở miệng, lưỡi, môi, vùng móng và núm vú. WOAH mô tả bệnh thường đi kèm sốt và các tổn thương dạng mụn nước ở lưỡi, môi, miệng, núm vú và vùng giữa các móng.
Ở bò, gia súc có thể sốt, giảm ăn, chảy nhiều nước dãi và gặp khó khăn khi nhai thức ăn. Khi mụn nước ở miệng vỡ ra, các vùng tổn thương có thể khiến con vật đau và ăn uống kém. Nếu tổn thương nằm ở chân, con vật có thể đi lại khó khăn, bước tập tễnh hoặc hạn chế di chuyển.
Ở heo, tổn thương tại vùng móng và chân có thể khiến heo đau khi đứng hoặc đi lại. Heo có thể nằm nhiều hơn, giảm vận động và giảm ăn. Với heo con, bệnh có thể diễn biến nghiêm trọng hơn so với heo trưởng thành.
Tuy nhiên, chỉ nhìn mụn nước hoặc tình trạng chảy nước dãi chưa đủ để khẳng định lở mồm long móng. WOAH lưu ý rằng FMD không thể được phân biệt chắc chắn trên lâm sàng với một số bệnh có tổn thương dạng mụn nước khác. Vì vậy, trường hợp nghi ngờ cần được lấy mẫu và xác nhận bằng xét nghiệm phòng thí nghiệm.
Lở mồm long móng lây lan nhanh như thế nào
Khả năng lan truyền mạnh là lý do lở mồm long móng cần được kiểm soát ngay khi xuất hiện dấu hiệu nghi ngờ. Virus có thể truyền trực tiếp khi động vật khỏe tiếp xúc với động vật nhiễm bệnh. Ngoài ra, virus còn có thể phát tán thông qua môi trường và các vật dụng đã bị nhiễm.
FAO cho biết FMDV có thể truyền chủ yếu qua đường hô hấp và đường miệng; virus được thải ra trong nhiều loại dịch tiết và chất bài tiết như nước bọt, nước tiểu, phân và sữa. Sự di chuyển của động vật là một yếu tố quan trọng thúc đẩy phát tán, bên cạnh quần áo, giày dép, thiết bị và phương tiện bị nhiễm.
Điều này giải thích tại sao một trang trại có thể kiểm soát tốt đàn vật nuôi nhưng vẫn đối mặt với rủi ro nếu nhập gia súc mới không được kiểm soát, để phương tiện bên ngoài đi sâu vào khu vực chăn nuôi hoặc sử dụng chung dụng cụ giữa các khu vực.
Vì sao lở mồm long móng gây thiệt hại lớn
Tác động của lở mồm long móng không chỉ nằm ở số lượng vật nuôi mắc bệnh. Khi gia súc bị bệnh, khả năng ăn uống, tăng trưởng, sinh sản và sản xuất sữa có thể bị ảnh hưởng. Những con hồi phục cũng có thể mất thời gian để lấy lại thể trạng.
Đối với bò sữa, việc giảm ăn và tổn thương ở miệng có thể làm giảm sản lượng sữa. Với heo, tổn thương ở chân và móng khiến khả năng vận động, ăn uống và tăng trưởng bị ảnh hưởng. Trong trường hợp bệnh xuất hiện trên đàn giống, những tác động đến sinh sản và năng suất lâu dài cũng cần được theo dõi.
Ở phạm vi rộng hơn, một ổ dịch có thể dẫn đến các biện pháp hạn chế vận chuyển, kiểm soát đàn và thương mại động vật, làm tăng chi phí kiểm soát dịch bệnh. WOAH đánh giá FMD có thể gây tổn thất sản xuất, ảnh hưởng thương mại và tạo ra chi phí kiểm soát đáng kể.
Phòng lở mồm long móng bắt đầu từ an toàn sinh học
Phòng lở mồm long móng hiệu quả không nên phụ thuộc vào một biện pháp duy nhất. An toàn sinh học tại trang trại cần được thực hiện liên tục từ khâu nhập đàn, quản lý người và phương tiện đến vệ sinh chuồng trại.
WOAH nhấn mạnh ba nguyên tắc quan trọng trong an toàn sinh học đối với FMD là phân tách, làm sạch và khử trùng.
Khi nhập gia súc mới, người nuôi cần kiểm soát nguồn gốc và tình trạng sức khỏe của vật nuôi. Hạn chế đưa động vật không rõ nguồn gốc vào đàn là một trong những bước quan trọng để giảm nguy cơ đưa mầm bệnh vào trang trại.
Khu vực chuồng nuôi cũng cần được vệ sinh thường xuyên. Phân, chất thải và vật liệu có nguy cơ nhiễm mầm bệnh cần được xử lý phù hợp. Dụng cụ, phương tiện và khu vực tiếp xúc với vật nuôi cần được làm sạch trước khi thực hiện khử trùng. WOAH khuyến nghị kiểm soát việc tiếp cận đàn vật nuôi, vệ sinh và khử trùng chuồng, phương tiện, thiết bị, đồng thời theo dõi và báo cáo các trường hợp bệnh nghi ngờ.
Vaccine giữ vai trò quan trọng trong kiểm soát bệnh
Tiêm phòng là một thành phần quan trọng trong chiến lược kiểm soát lở mồm long móng, nhưng chương trình vaccine cần được xây dựng phù hợp với tình hình dịch tễ và hướng dẫn của cơ quan thú y địa phương.
Một điểm quan trọng là FMD có nhiều serotype và vaccine cần phù hợp với type hoặc chủng virus lưu hành để tạo khả năng bảo hộ thích hợp. WOAH cho biết mỗi serotype cần vaccine phù hợp để tạo miễn dịch và chiến lược tiêm phòng phụ thuộc vào tình hình dịch bệnh của từng quốc gia, khu vực.
Do đó, người chăn nuôi không nên tự ý thay đổi lịch vaccine hoặc lựa chọn vaccine chỉ dựa trên kinh nghiệm truyền miệng. Lịch tiêm, loại vaccine, thời điểm tiêm và việc tiêm nhắc cần được phối hợp với bác sĩ thú y hoặc cơ quan thú y có thẩm quyền.
Bên cạnh vaccine, quản lý đàn và an toàn sinh học vẫn giữ vai trò quan trọng. WOAH khuyến nghị kết hợp phát hiện sớm, hệ thống cảnh báo, giám sát dịch bệnh và các biện pháp kiểm soát phù hợp để giảm nguy cơ lây lan.
Làm gì khi nghi ngờ lở mồm long móng
Khi phát hiện gia súc có biểu hiện sốt, chảy nhiều nước dãi, xuất hiện mụn nước hoặc tổn thương ở miệng, lưỡi, chân và móng, người nuôi cần xem đây là dấu hiệu bất thường cần kiểm tra thay vì tự xác định bệnh.
Trước hết, nên hạn chế di chuyển gia súc nghi bệnh, đồng thời giảm người, phương tiện và dụng cụ tiếp xúc với khu vực đang có động vật bệnh. Việc vận chuyển gia súc ra khỏi khu vực nghi nhiễm có thể làm tăng nguy cơ phát tán virus.
WOAH khuyến nghị trong tình huống bùng phát cần thực hiện kiểm soát nghiêm ngặt việc di chuyển vật nuôi, thiết bị và phương tiện; đồng thời thực hiện cách ly, truy xuất và vệ sinh khử trùng theo kế hoạch kiểm soát dịch bệnh.
Người chăn nuôi cũng không nên tự ý điều trị theo hướng “chữa lở mồm long móng” chỉ bằng thuốc kháng sinh. FMD là bệnh do virus nên thuốc kháng sinh không có tác dụng tiêu diệt FMDV. Việc sử dụng thuốc chỉ nên được cân nhắc bởi bác sĩ thú y trong trường hợp cần kiểm soát nhiễm khuẩn kế phát hoặc hỗ trợ các vấn đề sức khỏe khác.
Quan trọng nhất là thông báo cho cán bộ thú y địa phương khi có dấu hiệu nghi ngờ, để đàn được đánh giá và lấy mẫu xét nghiệm khi cần. WOAH xác định việc xác nhận trường hợp nghi FMD bằng xét nghiệm phòng thí nghiệm là cần thiết vì các bệnh có tổn thương dạng mụn nước có thể có biểu hiện lâm sàng tương tự.
Trong bối cảnh năm 2026, khi FMD vẫn được theo dõi sát về nguy cơ lan rộng giữa các khu vực, việc duy trì an toàn sinh học, kiểm soát vận chuyển, tiêm phòng theo chương trình phù hợp và phát hiện sớm càng có ý nghĩa đối với các trang trại chăn nuôi trâu, bò, heo, dê và cừu. FAO cũng nhấn mạnh vai trò của phát hiện sớm, chuẩn bị ứng phó, giám sát và an toàn sinh học trong kiểm soát bệnh.
